Nieswoiste choroby zapalne jelit to schorzenia autoimmunologiczne, w których układ odpornościowy atakuje własne tkanki. W konsekwencji dochodzi do destrukcji błony śluzowej przewodu pokarmowego i rozwoju stanu zapalnego o różnym nasileniu. W poprzednich artykułach na blogu omówiliśmy najczęstsze objawy oraz przyczyny nieswoistych chorób zapalnych jelit, a także rolę mikrobioty jelitowej w rozwoju tych schorzeń.
W niniejszym artykule skupimy się na roli diety w prewencji i terapii nieswoistych chorób zapalnych jelit. Dieta odgrywa istotną rolę na każdym etapie leczenia NChZJ, wpływając na poprawę stanu zdrowia pacjentów oraz wspierając uzyskanie remisji objawów.
Jak powinna wyglądać dieta w nieswoistych chorobach zapalnych jelit? Czym różni się żywienie w trakcie zaostrzeń i podczas remisji choroby? Jakie składniki diety wspierają leczenie chorób zapalnych jelit? Koniecznie przeczytaj do końca!
Spis treści:
Czynniki żywieniowe odgrywają kluczową rolę w patogenezie nieswoistych chorób zapalnych jelit. Dane epidemiologiczne wskazują, że dieta może istotnie wpływać na ryzyko rozwoju IBD oraz na przebieg i aktywność choroby.
Celem dietoterapii w nieswoistych chorobach zapalnych jelit jest wyrównanie niedoborów pokarmowych, uzyskanie remisji objawów oraz poprawa jakości życia pacjentów. Odpowiednie żywienie ma za zadanie dostarczyć odpowiednią podaż niezbędnych mikro- i makroskładników. Jest to szczególnie ważne ze względu na ograniczone wchłanianie składników odżywczych oraz zwiększony metabolizm wynikający z przewlekłego stanu zapalnego w przewodzie pokarmowym. Z drugiej strony nieodpowiednie żywienie może przyczyniać się do nasilenia stanu zapalnego i prowadzić do zaostrzeń choroby.
Jednym z mechanizmów, za pośrednictwem których dieta oddziałuje na rozwój NChZJ, jest wpływ na mikrobiotę jelitową. Bogata różnorodność gatunkowa drobnoustrojów zasiedlających dolny odcinek przewodu pokarmowego jest niezbędna dla prawidłowego funkcjonowania układu pokarmowego, a także układu immunologicznego. Badania wskazują, że zarówno skład, jak i funkcjonowanie mikrobioty jelitowej mogą wpływać na rozwój stanu zapalnego, zależnie od odpowiedzi immunologicznej organizmu. Właściwy sposób żywienia ma fundamentalne znaczenie w indukowaniu remisji chorób zapalnych jelit. Badania wskazują, że dieta może w istotny sposób wpływać na przebieg NChZJ, a sposób żywienia może działać zarówno prewencyjnie, jak i nasilać objawy choroby. Dieta oddziałuje na skład i funkcje mikrobioty jelitowej, a określone czynniki żywieniowe mogą kształtować jej strukturę, wpływając na rozwój stanów zapalnych.
Nie ulega wątpliwości, że rodzaj diety poprzez wpływ na mikrobiom ma kluczowe odgrywa kluczową rolę w profilaktyce nieswoistych chorób zapalnych jelit. Czynniki żywieniowe, takie jak zwiększone spożycie warzyw i owoców oraz nienasyconych kwasów tłuszczowych, wykazują działanie ochronne na jelita i zmniejszają ryzyko rozwoju stanu zapalnego. Rekomendowanym modelem żywienia w prewencji NChZJ jest dieta śródziemnomorska. Charakteryzuje się ona wysokim spożyciem błonnika pokarmowego oraz nienasyconych kwasów tłuszczowych omega-3. Odpowiednia podaż błonnika sprzyja rozwojowi korzystnej mikrobioty oraz wspiera produkcję przeciwzapalnych SCFA.
Z kolei zachodnia dieta oparta o żywność wysokoprzetworzoną, o niskiej zawartości błonnika może prowadzić do degradacji błony śluzowej jelit i zwiększać jej przepuszczalność. Istotne znaczenia ma również rodzaj spożywanego tłuszczu. Niekorzystny wpływ na mikrobiotę jelitową wykazują nasycone kwasy tłuszczowe, kwasy tłuszczowe trans, wysokie spożycie cukrów prostych oraz dodatki do żywności (emulgatory, sztuczne barwniki, sztuczne substancje słodzące czy konserwanty). Badania wskazują, że nadmierne spożycie emulgatorów, barwników spożywczych i wzmacniaczy smaku może wpływać na rozwój stanów zapalnych i indukować rozwój NChZJ.
W badaniach zaobserwowano, że osoby stosujące dietę bogatą w białko i tłuszcze zwierzęce mają mniej korzystnych bakterii Firmicutes. Z kolei u osób, których dieta obfitowała w węglowodany złożone (nisko przetworzone produkty zbożowe, warzywa, owoce i nasiona roślin strączkowych) dominowały korzystne bakterie z rodzaju Prevotella.
Kolejnym czynnikiem żywieniowym, na który warto zwrócić uwagę w kontekście diety prozapalnej jest rodzaj spożywanego białka. Badania sugerują, że białko zwierzęce, zwłaszcza przetworzone czerwone mięso (parówki, wędliny, kiełbasy) może być związane ze zwiększonym ryzykiem chorób zapalnych jelit. Wykazano, że wysokie spożycie czerwonego mięsa może promować nawrót aktywnej fazy wrzodziejącego zapalenia jelita grubego. Produkty fermentacji białek zwierzęcych mogą negatywnie wpływać na mikrobiom oraz integralność bariery jelitowej. Ponadto żywność wysoko przetworzona ma charakter prozapalny.
Według wytycznych Europejskiego Towarzystwa Żywienia Klinicznego i Metabolizmu (ESPEN), dieta w prewencji NChZJ powinna:
Ogólne zalecenia żywieniowe dla pacjentów z NChZJ należy modyfikować w zależności od indywidualnych potrzeb i tolerancji pacjenta. Żywienie w okresie remisji będzie się różnić od tej zalecanej w trakcie trwania aktywnej fazy choroby. Dieta w okresie zaostrzeń NChZJ ma na celu złagodzenie objawów NChZJ i odciążenie przewodu pokarmowego przy jednoczesnym zapewnieniu odpowiedniej podaży składników odżywczych.
Podczas zaostrzeń NChZJ, zapotrzebowanie energetyczne może ulec zwiększeniu ze względu na utrzymujący się stan zapalny, gorączkę oraz zwiększony metabolizm. Zgodnie z wytycznymi ESPEN, dzienne zapotrzebowanie energetyczne powinno być dostosowane indywidualnie do potrzeb pacjenta, uwzględniając m.in. stopień nasilenia choroby, stan odżywienia oraz choroby współistniejące. Według zaleceń, zapotrzebowanie energetyczne w okresie zaostrzeń powinno wynosić około 30-35 kcal/kg masy ciała na dobę.
Pacjenci cierpiący na nieswoiste choroby zapalne jelit są szczególnie narażeni na niedożywienie oraz utratę beztłuszczowej masy ciała. W związku z nasilonym katabolizmem białek zalecane jest zwiększone spożycie białka. Wytyczne ESPEN sugerują podaż od 1,2 do 1,5 gramów białka/kilogram masy ciała na dobę w okresie zaostrzeń NChZJ.
W NChZJ również zapotrzebowanie na mikroskładniki odżywcze jest zwiększone z powodu ograniczenia spożywania pokarmów, pogorszenia wchłaniania oraz nasilonych biegunek. W konsekwencji wzrasta ryzyko niedoborów witamin i składników mineralnych: witaminy D, żelaza, wapnia, kwasu foliowego i witaminy B12 (częściej u pacjentów z chorobą Leśniowskiego-Crohna niż w przypadku WZJG). Aby zapobiec niedoborom pokarmowym i niedożywieniu u pacjentów z chorobami zapalnymi jelit, zaleca się regularne monitorowanie poziomów wybranych parametrów, a w przypadku niedoborów wdrożenie odpowiedniej dietoterapii oraz indywidualnie dobranej suplementacji pod kątem dietetyka klinicznego.
W okresie zaostrzeń zalecana jest dieta lekkostrawna oraz unikanie pokarmów drażniących śluzówkę objętego stanem zapalnym przewodu pokarmowego.
Według wytycznych ESPEN, dieta podczas remisji powinna opierać się na zasadach racjonalnego odżywiania zbliżonych do modelu diety śródziemnomorskiej. W tym okresie postępowanie żywieniowe ma na celu utrzymanie dobrego stanu zdrowia oraz zapobieganie nawrotom choroby. Ten etap jest znacznie przyjemniejszy pod kątem różnorodności produktów i znacznie mniejszej liczby ograniczeń. Dieta pacjentów w okresie remisji powinna być maksymalnie odżywcza i silnie przeciwzapalna.
Warto pamiętać, że tolerancja na konkretne produkty spożywcze może różnić się w zależności od pacjenta, dlatego tak ważne jest monitorowanie reakcji organizmu na poszczególne pokarmy.
Dieta ma ogromne znaczenie w prewencji i terapii nieswoistych chorób zapalnych jelit. Odpowiednie nawyki żywieniowe mogą wspierać procesy regeneracyjne, zmniejszać stan zapalny oraz poprawiać jakość życia pacjentów. Zalecenia żywieniowe powinny być dostosowane do indywidualnych potrzeb pacjentów, zarówno w okresach zaostrzeń, jak i remisji choroby.
Jeżeli wolisz słuchać niż czytać, koniecznie zajrzyj do mojego Podcastu. A jeśli chcesz być na bieżąco z moimi podcastami, w których poruszam temat szeroko pojętej dietetyki i zdrowia, w tym zdrowia psychicznego, zapisz się do Newslettera.
