W poprzednim artykule na blogu omówiliśmy najczęstsze objawy oraz przyczyny nieswoistych chorób zapalnych jelit. NChZJ to schorzenia o skomplikowanej etiologii, niekiedy trudnej do ustalenia. Uważa się, że jedną z przyczyn rozwoju nieswoistych chorób zapalnych jelit jest dysbioza jelitowa. Mikrobiota jelitowa to złożony ekosystem mikroorganizmów zamieszkujących nasze jelita. Różnorodność gatunkowa drobnoustrojów jelitowych jest fundamentem prawidłowego funkcjonowania układu pokarmowego i całego organizmu.
Jaką rolę w rozwoju nieswoistych chorób zapalnych jelit pełni dysbioza jelitowa? Czy zmiany w mikrobiocie mogą wspomóc terapię chorób zapalnych jelit? Czy przeszczep mikrobioty może wyleczyć chorobę zapalną jelit? Wszystkiego dowiesz się z niniejszego artykułu!
Spis treści:
Dysbioza, czyli zaburzenie równowagi mikrobioty jelitowej, jest powszechnie obserwowana u pacjentów z chorobami zapalnymi jelit. Badania wykazują, że u osób chorujących na NChZJ występują istotne zmiany w różnorodności i składzie mikrobioty jelitowej, zarówno pod kątem ilościowym, jak i jakościowym. Znaczenie mikrobioty w rozwoju nieswoistych chorób zapalnych jelit potwierdzają liczne badania uwzględniające wpływ częstych antybiotykoterapii na rozwój dysbiozy.
Zaobserwowano, że mikrobiota jelitowa pacjentów chorujących na nieswoiste choroby zapalne jelit charakteryzuje się zmniejszoną różnorodnością korzystnych bakterii, zwłaszcza Firmicutes i Bacteroides na korzyść Actinobacteria oraz Proteobacteria. Co więcej, w badaniach zauważono także wzrost liczebności niekorzystnych gatunków bakterii, m.in. Escherichia coli. Kluczowe zmiany obejmują również zmniejszenie populacji bakterii odpowiedzialnych za produkcję krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), które wykazują działanie przeciwzapalne. Do gatunków tych należą m.in.: Faecalibacterium prausnitzii, Blautia faecis, Roseburia inulinivorans, Ruminococcus torques. Wykazano, że obniżona liczebność Faecalibacterium prausnitzii wiąże się ze zwiększonym ryzykiem nawrotów pooperacyjnych u pacjentów z chorobą Crohna po resekcji jelita krętego. Z kolei w przypadku wrzodziejącego zapalenia jelita grubego zmiany w mikrobiocie jelitowej były mniej wyraźne. Natomiast w aktywnej fazie choroby odnotowano wzrost liczebności bakterii z gatunku Fusicatenibacter saccharivorans (należących do typu Firmicutes) w porównaniu do okresu remisji. Ponadto, w stolcu pacjentów z WZJG zauważono nadmierny rozrost bakterii Clostridium perfringens.
Mikrobiota jelitowa wpływa na funkcjonowanie przewodu pokarmowego oraz przebieg reakcji immunologicznych poprzez wydzielanie czynników immunomodulujących i wpływ na integralność bariery jelitowej. Wiele badań naukowych dowodzi, że zmiany w mikrobiomie mogą bezpośrednio oddziaływać na komórki układu odpornościowego, promując rozwój stanu zapalnego w błonie śluzowej jelita. Niektóre mikroorganizmy mogą przyczyniać się do zaostrzenia objawów, podczas gdy inne wykazują działanie ochronne. Wykazano, że dysbioza jelitowa prowadzi do zwiększenia przepuszczalności jelit. Konsekwencją uszkodzenia bariery jelitowej jest przenikanie antygenów pokarmowych przez ścianę jelita do krwiobiegu. Skutkuje to aktywacją układu immunologicznego, a w dłuższej perspektywie sprzyja rozwojowi stanów zapalnych oraz nasileniu objawów NChZJ.
Metabolity wytwarzane przez mikrobiotę jelitową poprzez szereg mechanizmów również mogą wpływać na rozwój nieswoistych chorób zapalnych jelit. Jednym z kluczowych jest produkcja krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA). Wykazano, że SCFA zwiększają aktywność regulatorowych komórek T (Treg) w błonie śluzowej jelit, a to z kolei sprzyja przywróceniu tolerancji immunologicznej i redukcji stanu zapalnego.
Z drugiej strony, wyniki badań na modelach eksperymentalnych wskazują, że chociaż bakterie jelitowe często inicjują odpowiedź immunologiczną, to przewlekły stan zapalny również wpływa na mikrobiotę jelitową i prowadzi do dysbiozy. Obecność stanu zapalnego w jelitach sprzyja rozwojowi bakterii beztlenowych, takich jak Proteobacteria i Actinobacteria. Ponadto, sama obecność stanu zapalnego jest czynnikiem stresogennym dla mikrobioty, sprzyjającym wzrostowi gatunków patogennych. U pacjentów z IBD zaobserwowano zwiększoną ekspresję genów związanych ze stresem oksydacyjnym. Uważa się, że zmiany te prawdopodobnie są reakcją mikrobioty na stan zapalny obecny w NChZJ.
W nieswoistych chorobach zapalnych jelit dochodzi do uwalniania reaktywnych form tlenu, mediatorów stanu zapalnego, śluzu i innych substancji, które wpływają na skład i funkcjonowanie mikrobioty jelitowej. W odpowiedzi na pojawienie się stanu zapalnego niektóre komensalne bakterie ustępują miejsca patogenom, które lepiej przystosowują się do warunków sprzyjających aktywacji układu odpornościowego, uszkodzeniu bariery jelitowej i degradacji ochronnego śluzu. W miarę postępu choroby, liczba korzystnych bakterii maleje, a gatunki patogenne zaczynają dominować. W efekcie mikrobiota produkuje mniej korzystnych metabolitów. Długotrwałe zapalenie w połączeniu z dysbiozą utrudniają regenerację błony śluzowej jelit oraz prowadzą do dysfunkcji układu immunologicznego. Takie warunki tworzą “błędne koło” stanu zapalnego i dysbiozy.
Do konwencjonalnych metod leczenia wrzodziejącego zapalenia jelita grubego i choroby Leśniowskiego-Crohna należy przede wszystkim leczenie farmakologiczne, którego głównym celem jest wyciszenie stanu zapalnego. Alternatywne terapie mikrobiologiczne mają na celu wprowadzenie lub promowanie wzrostu korzystnych bakterii u pacjentów z NChZJ.
W kontekście działań prewencyjnych i terapeutycznych warto wspomnieć o roli probiotyków. Probiotyki, takie jak E. coli Nissle 1917 i VSL#3 wykazują skuteczność w wyciszaniu objawów wrzodziejącego zapalenia jelita grubego (WZJG).
Coraz częściej mówi się także o przeszczepie mikrobioty kałowej jako jednej z możliwości terapeutycznych w NChZJ. Przeszczep mikroflory kałowej (FMT) polega na wprowadzeniu mikrobioty od zdrowego dawcy do przewodu pokarmowego biorcy i jest skuteczną metodą leczenia zakażenia Clostridium difficile. Obecnie metoda ta jest również badana pod kątem terapii nieswoistych chorób zapalnych jelit. FMT, w przeciwieństwie do antybiotyków, zwiększa różnorodność bakterii jelitowych i powoduje długotrwałe zasiedlenie mikrobioty biorcy, co czyni ją obiecującą metodą leczenia NChZJ. Niektóre badania wskazują, że FMT może prowadzić do redukcji objawów i remisji u pacjentów z chorobami zapalnymi jelit, chociaż wyniki te są zmienne.
Przeszczep mikrobioty kałowej jest ogólnie uważany za bezpieczną procedurę w leczeniu NChZJ, jednak w niektórych przypadkach odnotowano zaostrzenie objawów po FMT. Aby poprawić skuteczność leczenia FMT w chorobach zapalnych jelit, należy uwzględnić wiele czynników, m.in. wybór odpowiednich dawców oraz stan zdrowia pacjenta. Dzięki ścisłym procedurom wyboru dawców, ryzyko przenoszenia oraz zakażenia chorobotwórczymi drobnoustrojami przez FMT jest bardzo niskie.
Chociaż leczenie skoncentrowane na mikrobiotę jest na wczesnym etapie rozwoju, badania sugerują, że może one mieć duży potencjał w opracowywaniu skutecznych leków na NChZJ. Niemniej jednak, nie należy zapominać o działaniach prewencyjnych, mających na celu przywrócić równowagę mikrobiomu i zmniejszyć ryzyko rozwoju choroby zapalnej jelit.
Podsumowując, mikrobiota jelitowa odgrywa ogromną rolę w rozwoju nieswoistych chorób zapalnych jelit. Zrozumienie jej wpływu na zdrowie układu pokarmowego oraz mechanizmy, przez które oddziałuje na układ immunologiczny, jest niezbędne do opracowania skutecznych metod leczenia oraz profilaktyki chorób zapalnych jelit.
Jeżeli wolisz słuchać niż czytać, koniecznie zajrzyj do mojego Podcastu. A jeśli chcesz być na bieżąco z moimi podcastami, w których poruszam temat szeroko pojętej dietetyki i zdrowia, w tym zdrowia psychicznego, zapisz się do Newslettera.
